मारा दांडी किंवा घ्या सुट्टी पण जरूर फिरून या

खेड्यातला नवरा नको ग बाई

 वर्तमानपत्रात प्रकाशित झालेला “ *शेतकरी नवरा नको ग बाई* ”हा लेख वाचला. त्यातील काही मुद्दे बरोबर आहेत जसे कि स्त्री भ्रूण हत्येची काळी सावली आणि **फसवणुकीच्या रॅकेट्स**पण त्यातील काही मुद्दे हे वास्तवाला धरून नाहीत असे वाटले म्हणून हा प्रपंच.

मी ठामपणे सांगू इच्छितो की सध्या समाजात जे मुद्दे वारंवार मांडले जात आहेत, ते प्रत्यक्ष वास्तवाशी पूर्णपणे जुळत नाहीत. त्यामुळे या विषयाकडे थोड्या वेगळ्या दृष्टीकोनातून पाहण्याची गरज आहे.

सर्वप्रथम, लेखात असे नमूद केले आहे की १० एकर शेती असलेल्या मुलाला मुली नाकारतात आणि १०-१२ हजार पगार असलेल्या शहरातील मुलाला पसंती देतात. परंतु शेती करणारा मुलगा “मालक” असतो आणि त्याच्या हातात सर्व निर्णय असतात असे म्हटले आहे. परंतु वास्तवात परिस्थिती इतकी सोपी नाही. आजचा शेतकरी पूर्णपणे स्वतंत्र निर्णय घेऊ शकतो ही कल्पना मोठ्या प्रमाणात चुकीची आहे. हवामान, बाजारभाव, कर्जव्यवस्था, सरकारी धोरणे आणि सामाजिक दबाव यामुळे त्याच्या आयुष्यावर अनेक बंधने असतात. त्यामुळे “मालक” ही संकल्पना कागदावर खरी असली तरी प्रत्यक्ष जीवनात ती तितकी प्रभावी राहिलेली नाही.

माझ्या मते, मुली **शेतीला नाकारत नाहीत**, तर त्या **पूर्ण ग्रामीण व्यवस्थेला (ecosystem)** नाकारत आहेत. ही व्यवस्था सामाजिक, आर्थिक आणि मानसिक पातळीवर अनेक समस्यांनी भरलेली आहे.

सामाजिक कारणे

ग्रामीण समाजात अजूनही **जातीभेद आणि स्त्रीभेद** खोलवर रुजलेले आहेत. शहरांमध्ये हे पूर्णपणे नाहीसे झालेले नसले तरी तुलनेने कमी जाणवतात. गावात एखाद्या मुलीची ओळख तिच्या स्वतःच्या नावाने कमी आणि “फलाण्याची बायको” म्हणून जास्त केली जाते. त्यामुळे तिच्या व्यक्तिमत्त्वाला स्वतंत्र ओळख मिळणे कठीण जाते.

गावात अजूनही **एकत्र कुटुंब पद्धतीचे दबाव** मोठ्या प्रमाणावर असतात. चुली वेगळ्या असल्या तरी सामाजिक नियंत्रण कायम असते. नवीन आलेल्या सुनेला घरातील व बाहेरील लोकांच्या अपेक्षा, सवयी आणि परंपरा यांचा ताण सहन करावा लागतो.

याशिवाय **सासू-सून नात्यातील ताण** ही मोठी समस्या असते. सासूने त्या घरात ४०-५० वर्षे घालवलेली असल्यामुळे तिचा प्रभाव आणि अधिकार जास्त असतो. नवीन आलेल्या सुनेला कधी शब्दांतून तर कधी वर्तनातून त्याचा त्रास सहन करावा लागतो.

गावात शेजाऱ्यांचेही जीवनावर मोठे नियंत्रण असते. लोकांना एकमेकांची पूर्ण माहिती असल्यामुळे **टोमणे, अनावश्यक प्रश्न, कपड्यांवर किंवा खानपानावर टीका** अशा गोष्टी सामान्य असतात. त्यामुळे नवीन बदल करणे किंवा स्वतंत्रपणे जगणे कठीण होते.

घरातील आणि बाहेरील काम करताना स्त्रियांना **संशयाची नजर, टोमणे आणि दुहेरी अर्थाच्या टिप्पण्या** यांना सामोरे जावे लागते. त्यामुळे अनेक मुलींना अशा वातावरणात आयुष्य घालवण्याची भीती वाटते.

आर्थिक कारणे

शहरात एखाद्या व्यक्तीचा पगार १०-१२ हजार असला तरी त्याचे **महिन्याचे आर्थिक गणित ठरलेले असते**. त्याला किती कमाई होईल आणि कधी होईल हे निश्चित असते. याउलट ग्रामीण भागातील अनेक कुटुंबांचे आर्थिक गणित अनिश्चित असते. अनेक वेळा लोक जमीनदार दिसतात, पण प्रत्यक्षात आर्थिकदृष्ट्या अस्थिर असतात — म्हणजेच **“दिवाळखोर राजा”** अशी परिस्थिती असते.

शहरात नियमित उत्पन्नामुळे कुटुंबाला किमान काही सुविधा देणे शक्य होते - जसे की फिरायला जाणे, हॉटेलमध्ये जेवण, मुलांच्या शिक्षणासाठी नियोजन इत्यादी.

शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक कारणे

शहरांमध्ये दोन प्रकारचे लोक स्थलांतर करतात.
एक म्हणजे खरोखर हुशार आणि काहीतरी करण्याची क्षमता असलेले लोक, आणि दुसरे म्हणजे ग्रामीण वातावरणातून बाहेर पडण्याची तीव्र इच्छा असलेले लोक.

याउलट ग्रामीण भागात अनेकदा शेतीत तेच लोक राहतात ज्यांना शिक्षणात फार रस नसतो, किंवा जे पारंपरिक पद्धतींमध्ये अडकून राहतात. काही ठिकाणी **व्यसन, आळशीपणा, जुने विचार आणि फालतू राजकारण** यांचा प्रभाव जास्त दिसतो. नवीन कल्पना, नवकल्पना किंवा शिक्षणाचा प्रत्यक्ष जीवनात वापर करण्याची तयारी कमी दिसते.

आजच्या मुलींना मात्र **नवकल्पना, शिक्षण, स्वातंत्र्य आणि प्रगतीची संधी** हवी असते. शहरात त्यांना स्वतःची ओळख निर्माण करण्याची, नवीन कौशल्ये शिकण्याची आणि आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी होण्याची संधी अधिक मिळते.

मुलींना अपेक्षित असलेले जीवन

आजच्या स्त्रियांना खालील गोष्टी महत्त्वाच्या वाटतात:

• * नवकल्पना आणि प्रगती
• * वैयक्तिक स्वातंत्र्य
• * नियोजनबद्ध आणि स्थिर जीवन
• * आर्थिक सुरक्षितता
• * नेतृत्व करण्याची संधी
• * छोटे आणि शांत कुटुंब
• * मूलभूत सुविधा व भौतिक सोयी

या सर्व गोष्टी शहरात तुलनेने जास्त प्रमाणात उपलब्ध असतात.

निष्कर्ष

म्हणूनच आज अनेक मुली **शहरातील कमी पगाराच्या मुलाला पसंती देतात**, पण शेती करणाऱ्या मुलाला नाही. याचे कारण शेतीचा तिरस्कार नसून **ग्रामीण व्यवस्थेतील सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक अडचणी** आहेत.

शेतीत उत्पन्नाची खात्री नसते, तर शहरात कमी असले तरी **पगाराची तारीख निश्चित असते**. शहरात शिक्षण, आरोग्य, स्वच्छता, वीज, दळणवळण यांसारख्या सुविधा अधिक उपलब्ध असतात. नवरा-बायकोमध्ये संवाद आणि समजूतदारपणा वाढण्याची शक्यता जास्त असते.

म्हणून या समस्येचे उत्तर फक्त “मुलींची मानसिकता बदलली” असे म्हणण्यात नाही, तर **ग्रामीण समाजाचा संपूर्ण सामाजिक-आर्थिक परिसंस्था बदलण्यात** आहे. जेव्हा खेड्यांमध्ये समानता, स्वातंत्र्य, सन्मान आणि स्थिरता निर्माण होईल, तेव्हा नक्कीच मुली शेती करणाऱ्या मुलांनाही पसंती देतील.